«Kulturkraft Senja» og synlig og hørbar kultur:

No livnar det i lundar?

KRONIKK

UTVISKA?: – Kor utsett e då senjamålet førr å bli «utviska»? Ut frå det fagfolk sei, skulle ikkje senjamålet være av de første så «rotne på rot» om det då ikkje oppstår ei epidemisk bokmålisering av ord og ordforme, skriv Steinar Nymo. Her fra Øyfjorden og Husøy.   Foto: Trond Sandnes

Det skall visst ha hendt att butikkbetjening frå Senja får beskjed om å prate «pent» till kundan. E det så lurt?

Steinar Nymo
debatt

  Foto: Reidar Ingebrigtsen

Ære være dem førr det. I det siste har en allianse av profesjonelle og frivillige så kalle seg «Kulturkraft Senja» stellt till et seminar på kulturhuset på Finnsnes. Der demonstrerte dem ka så finnest lokalt av synlig og hørbar kultur. Vi får tru at det så blei sådd der og då, det skall bli til gagn førr kulturen. Så langt har det iallfall vorre litt «åtgaum» i avisan sine kulturside.

Ka så med språket våres; har det med kultur å gjøre? Vi i Senjamållaget (SML) kann av og till bli litt avindsjuk på «frammvisningskultura», så byr på billedkunnst, dans, musikk og sang eller andre sterke sanseopplevinga. Våres rolle e som «krillen» i denn kulturelle næringskjeda; grunnlegganes, nyttig og nødvendig, men lite påakta av dem så e lenger opp i systemet. Media har ikkje vorre plagsamt nyssgjerrig på ka vi driv med. Vi mangle visst det instinktet så ska till førr å komme i høgmæla. Vi har bruk førr PR-sjele attåt målsjelen i SML!

Ka det e vi tøve med? Då SML blei stifta i 2015, va det førr å ta vare på en talemålstradisjon så såg ut till å bli borte blant de unge. Vi skulle unngå att senjamålet (SM), «rotna på rot». Det e nemlig det så skjer når grammatikken går i oppløysing blant de unge og det i tilllegg fyllest opp med bok- og byord og -forme. Det e de unge no så bestemme korleis SM skal være om 50 år. Eller: ...om det skall være et SM då. Det virke derførr litt rart (på oss) når kommunale saksbehandlara meine vi ikkje skall ha kulturmidla førrdi medlemman våres ikkje e tenåringa.)

Ka e så senjamålet (SM)? E det fjord- og bygdemålan på Senja + de strøkan på innlandet så «sokne till» Senja? Ja, dem òg. Men det e bære èn av fire SM-talanes vi finn i «Nye Senja». Og det e fleire SM-talanes på Hinnøya enn på øya Senja.

Denn historiske, kulturelle, språklige, administrativ-politiske og økonomiske einskapen så vi kalle «Gamle Senja», e eldre enn denn norske staten. Og SM? E det trulig att senjaværingan venta i 1200 år på gammelnorsken (GN) før dem tok ordet? Dagens SM finn du «imella Malangen og Ballangen», dvs. Midt- og Sør-Troms + litt i Nordland, vestom dølamålet på innlandet. I allt e det rundt 60.000 menneska så snakke SM. Ikkje så mykkje, men meir enn det e folk på Færøyane.

SM e i slekt med andre norske dialekta. Men vi e ikkje, så mange trur, en «ættling» av GN frå Kongen og kjerka sine skrivestue i Bergen og Trondheim. I SM og anna håløygsk mål finn vi trekk frå eldre språkform (germansk) så vi ikkje finn i GN (utana, ovana +++) — men i gammeltysk og angelsaksisk.

I «Gamle Senja» e det no to bya, og det knyte seg ikkje så lite spenning till om Finnsnes, når der en gong bli utvikla et enheitlig bymål, bli einaste «eg-byen» nordom Sandnessjøen. I mellomtida har begge byan sine eigene mållag, og vi har hatt god hjelp frå Harstad med å stelle till våres «Opus Magnum» så e «Senjamålgrammatikken».

Dialektan e utsett. Men ikkje alle like mykkje. Vestkantspråket i Oslo har slukt heile hovedstaden og etter kvært det meste av bya og flatbygde på austlandet. Tillogmed «tjukk L» e borte i det nye vestkantspråket så no kalle seg «Standard Østnorsk», ofte omtalt som «Talt bokmål/riksmål». Ifølge Aftenposten mista Oslo-språket siste resten av norsk i 2013, då hokjønnet blei borte. Overskrift: Dansken vant.

No e også hallingmålet truga; det e i ferd med å forvitre og vike till fordel førr «Standard Østnorsk». Same på Strilelandet. Ord og ordforme i periferien bli bytta ut med Bergensord og –forme. De mest utsette e alltså by- og bokmålsnære talemål, særlig på austlandet. Fagfolk meine att der ord- og setningsmelodi e lik by- eller bokspråket, der har dialektan dårlig «immunforsvar».

Om dialektan jamt over e liv laga? Det e ei kjennt sak at artista så har suksess, dem syng enten engelsk eller dialekt. Korførr e det det same om det e Hellbillies, Medaas, Sandbeck, Nordstoga, Stangnes, Arvid Hanssen eller Prøysen som står førr tekstan? Korførr like vi dem? Ka dem har felles? E de «ektheita», mangel på «tilgjortheit»? I enkelte sjangra, så som «sosiale media», vise- og scenekunst, dikt, kåseri og «uhøgtidelige samenhenga», så e dialektan langt på veg enerådanes. Liv laga, ja. Men — då med en eigen skrivemåte.

Førr all del — ikkje eksotisk. Viss SM sinn skrivemåte skall dekke fleire sjangra, så kann det ikkje bli en «Oluf-normal. SML har derførr, med meir enn halvt års arbeid og sju samlinga laga et utkast till skrivemåte og et rettleiingshefte till hann. Heftet, så heite «Skriveråd», e till å ta framm når du vill skrive ditt eige språk og ikkje ei av de offisielle «målformene».

Litt kompliserte ting som lågning (fisk-fesk) og palatalisering (mann-majnn) e lese-, ikkje skriveregla. Folk med SM som morsmålskompetanse skulle ikkje ha problem med det. SML sine råd e logisk og heng, etter språklige kriteria, betre i hop enn både BM og NN. Første bud: Så talemålnært så mulig, neste e frigjøring frå «den danske konsonantforenklinga» så vi har slette med i 500 år + at vi kutte –e og –r i ordforme der dem ikkje finnest i talemålet. Der e en del detalja òg, som vi ser i denna teksten. Førrklaringan finn vi i «Skriveråd». I tida frammover skall vi ha en open dialog på FB om de detaljan. Vi satse på at ting skall få «gå seg till» i et godt leie etter kvært.

SM kann brukest till allt — og det bli det også. I og frå Senja e det mange kulturaktøra, store og små, som bruker SM sitt på ulike vis. I vise- og scenekunst, lyrikk og prosa av alle slag. Også i omsetting frå utenlandske språk. (Som autentisk sørstatsspråk i romanen «Fargen bortenfor» av Alice Walker.)

Kor utsett e då SM førr å bli «utviska»? Ut frå det fagfolk sei, skulle ikkje SM være av de første så «rotne på rot» om det då ikkje oppstår ei epidemisk bokmålisering av ord og ordforme. Som viss finnsnesfolk skulle legge seg till et tillgjort «byspråk». Det skall visst ha hendt att butikkbetjening frå Senja får beskjed om å prate «pent» till kundan. E det så lurt?

Dialektkunnskap — e det en god idé? I 1878 vedtok Stortinget at undervisninga skulle være på «Børnenes eget Talemaal». Men no e lærarutdanninga nasjonal. Ho kann ikkje ta omsyn till kor folk hamne. Det bli skoleeigaren så må sørge førr at læraran får nødvendig teoretiske innsikt førr å rettleie elevan. Litt språkrøkt må nemlig till, både i heim og skole. Når ei norsk kronprinsessa går rundt og sei «onklig» i offentligheita, så e det ikkje «dialekt»; det e barnespråk og dårlig norsk.

Ka betyr dialekten førr et menneske? E det, i tide sånn så no, då folk flytte frå landsende til annen, nokken vits i å hefte seg med denn dialekten du vaks opp med? «Dagsavisen» 3. august 2018:» I ei tid da alt ser ut til å endre seg frå tiår til tiår trenger vi å bli minnet om at vi har lange røtter som er viktigere for hvem vi er enn dagens twittermeldinger.»

Talemålet e det fremste identitetsmerket vi har. Flytte du ut, så kann du prøve å legge hann bort og «krype inn i en ny identitet». Men då «legg du sjela igjen heime», som en uttrykte det. Du får inntrykk av att du snakke «dårlig bymål», og det e jo sannt. Kari Bremnes prøvde seg på Standard Østnorsk, men ho fekk det ikkje till. Viss du derimot held på dialekten din, så bli du, som ho, respektert førr det.

Skal du berge dialekten, så må du ha kunnskap om hann. Det e i dag en kunnskap så mangle i skoleverket. Det gir oss gjerna et dårlig sjølvbilde og friste oss till å ape etter andre. E det’kje likar å være «hann/ho senjaværringen» i et fremmendt miljø enn en ubestemmelig person i utkanten av miljøet?

Dessverre: Mange så kjem till innflyttarbya synnaførr «glømme kor dem e alen». Dem veit verken kor dem høre till eller kem dem e. En slik diagnose bli kalla førr «identitetsforstyrrelse. En trasig og uverdig skjebne så vi ikkje unne våres eigene? Kann vi ruste dem så att senjaværingen i dem overlevve?

Med dialekten markere du sjølvrespekt Viss elevan går ut av skolesystemet med ei kjennsla av att dialekten demmes e en serie med «språkfeil» i forhold till de offisielle «målformene» BM og NN, så e det både dummt og galt og uheldig. Det e viktig å ha kunnskap om sitt eige språk. Kann du det, så hevde du det. Då ser du likskap og forskjell mellom eigen dialekt, skriftspråk og andre dialekta. Det føre automatisk till att du estimere deg sjølv og dialekten dinn høgar enn før. Og – du bli flinkar i «standardspråket». Korleis då?

Mindre mauk, men meir suvl. Hamsun hadde på sine eldre daga en yndlingssamtalepartnar frå heimtraktan på Hamarøy. Det va så velsigna å prate med denn mannen, «for han tyndet ikke ut språket». Det e nemlig det så skjer når vi fylle opp med tomme ordhylse og floskla frå standardspråket.

Oss ha gjort...? Då SML i 2015 la opp kursen førr de nærmaste åran, gjekk vi laus på nokke så andre omtale som et «nybrottsarbeid». Etter et toårig «vandresirkus» med samling av materiale på opne seminar blei det etter kvært ei språklæra, en grammatikk førr SM. Det e ei bok så alle så snakke SM burde ha heime på kjøkenet. I åran frammover ser vi førr oss ei årlig utdeling till alle 9. klassingan i «Gamle Senja», og vi har invitert kommuna og «bemidla næringsdrivende» till å være med på det. Resultatet av invitasjonan e uvisst enno.

Skamma og skaden. I «Senjamålgrammatikken» og «Skriveråd» ligg der årsverk så ikkje e og aldri bli tellt. No står vi der og kann ikkje anna. Vi har ikkje de pengan så ska till førr å trykke bøkern. Og det vi lage sjølv med leigekopiering og –binding bli i dyraste laget. Viss invitasjonan ikkje føre framm, så e det ikkje nokke meir vi kann gjøre. Om då ungdom «utana Senja» skulle fare ut i verden uten nokke så sjølvsagt som kunnskap om sitt eige språk, så får vi voksne dele på denn skamma. Men skaden bli ungdommen sinn. Dem har då lite å takke oss førr.

Dermed har vi fullført første etappe på de målan vi sette oss i 2015. Vellkommen till å ta kontakt på FB eller e-post!

Steinar Nymo, styreleiar i Senjamållaget senjamallaget@gmail.com